A presenza de China na literatura galega contemporánea é, en termos cuantitativos, modesta, pero resulta reveladora desde unha perspectiva cualitativa. Ao contrario do que acontece noutras tradicións literarias europeas, onde China foi construíndo un espazo propio no imaxinario literario desde o século XIX, a literatura galega apenas lle dedicou unha atención sostida. Cando aparece, faino adoito como espazo de alteridade, como escenario dunha experiencia viaxeira, como metáfora dunha transformación global ou, máis recentemente, como interlocutor dunha Galicia cada vez máis consciente da súa inserción internacional.

Pode sosterse que a evolución desta presenza atravesa tres etapas diferenciadas: unha primeira marcada polo exotismo e a distancia; unha segunda vinculada á apertura internacional e ás viaxes; e unha terceira, aínda en desenvolvemento, caracterizada por unha aproximación máis informada e consciente da relevancia xeopolítica e cultural da China contemporánea.

A China afastada

Trala ditadura, ata ben entrado o réxime constitucional vixente, China apenas existía como realidade concreta na literatura galega. O país aparecía filtrado polos tópicos occidentais ao uso que o asocian cunha civilización antiga, misteriosa, afastada, case inmóbil no tempo. Diríase que era máis unha idea ca un lugar.

Esta ausencia responde tamén á propia historia da literatura galega contemporánea. Durante boa parte do século XX, os grandes temas xiraban arredor da emigración atlántica, da identidade nacional, da memoria da guerra ou mesmo da relación con Europa. América ocupaba o espazo que noutras literaturas podía corresponder a Asia. Non deixa de ser significativo que o principal horizonte exterior da cultura galega fose durante décadas Bos Aires, Montevideo, La Habana ou Caracas, mentres Oriente permanecía practicamente invisible.

Por tanto, o que Galicia desenvolveu historicamente foi unha imaxinación atlántica. A emigración, o exilio, o comercio e mesmo a construción da identidade orientaron a nosa mirada cara a Portugal, América e Europa. Iso explica que América ocupase un lugar central na literatura galega (Castelao, Blanco Amor, Neira Vilas, etc.), mentres Asia permaneceu practicamente ausente. Non era só unha ausencia de China, senón do conxunto do Oriente.

Por iso, a aparición de China na literatura galega contemporánea pode interpretarse tamén como un síntoma dun cambio de horizonte xeográfico e mental. A medida que Galicia se insire nas dinámicas da globalización -a través dos portos, da universidade, das exportacións, do Camiño de Santiago, das relacións institucionais ou da investigación- tamén a literatura comeza, moi lentamente, a desprazar o seu centro de gravidade.

A literatura de viaxes

O cambio comeza a producirse a finais do século XX e especialmente nas dúas primeiras décadas do XXI, coincidindo coa apertura internacional de China e coa crecente mobilidade dos escritores galegos.

É probablemente a literatura de viaxes o ámbito onde mellor se aprecia esta transformación. O viaxeiro xa non busca confirmar un exotismo prefabricado, senón comprender unha sociedade complexa que cambia a enorme velocidade. Neste contexto destacan especialmente autores como Marilar Aleixandre, quen incorporou referencias chinesas en diversos textos ensaísticos e de viaxe, cunha mirada sensible ás cuestións ambientais, urbanas e culturais. Ou Ánxela Gracián, que é unha das autoras galegas que máis claramente incorporou China como espazo literario, aínda que desde perspectivas moi diferentes.

Neste último caso, a obra clave é “As voces da auga” (Baía, 2018), gañadora do Premio Meiga Moira. A novela sitúase na China das décadas finais da política do fillo único e aborda directamente as consecuencias da planificación familiar, especialmente a discriminación das nenas, os abandonos, o infanticidio feminino e a trata de mulleres. A protagonista, Li, é unha nena abandonada ao nacer e criada á marxe do sistema.

Gracián procura documentarse e recrear con detalle unha realidade chinesa afastada do lector galego, algo que foi valorado pola crítica. Ao mesmo tempo, a novela non deixa de responder a unha imaxe de China bastante estendida en Occidente dunha sociedade autoritaria onde a política do fillo único aparece asociada fundamentalmente á violencia sobre as mulleres. A propia presentación editorial resume ese enfoque: “nacer muller é unha condena”.

En comparación, Marilar Aleixandre ofrece unha aproximación bastante distinta. China aparece na súa obra máis como espazo de diálogo científico, histórico ou intercultural, sen converter necesariamente o sistema político chinés no eixo do relato. Hai unha maior vontade de complexidade e de evitar a redución do país a un conxunto de tópicos.

Tamén poden citarse autores que, sen converter China no centro da súa obra, incorporan episodios, impresións ou reflexións nacidas da experiencia directa, afastándose progresivamente dos vellos estereotipos. Aí atopamos poucos escritores que sitúen China no centro da narración. Cabe citar, por exemplo, a Xabier P. Docampo que realizou algunhas adaptacións e recreacións de contos orientais, se ben China non constitúe un eixo da súa obra.  Agustín Fernández Paz apenas introduce referencias ocasionais á China contemporánea, nunca como tema central. Hai tamén algunhas traducións ao galego de literatura chinesa e de obras ambientadas en China, mais non supoñen unha produción propia galega.

Outro título que adoita pasar desapercibido e que resulta significativo é “O caderno de Ánxela”, de Raquel Ricart, traducido ao galego. A protagonista é unha nena chinesa adoptada por unha familia europea, e a novela trata cuestións de identidade, adopción internacional e pertenza. Non é literatura galega de creación, pero si forma parte do sistema literario galego a través da tradución.

Cando China aparece na literatura galega adoita facelo a través de catro grandes marcos narrativos. Primeiro, a China-problema, asociada á política do fillo único, aos dereitos humanos ou ás desigualdades de xénero (Gracián). Segundo, a China científica e naturalista, vinculada á historia da ciencia, á biodiversidade ou á circulación do coñecemento (Aleixandre). Terceiro, a China simbólica ou lendaria, procedente da tradición oriental e da literatura infantil. Finalmente, a China da diáspora e da adopción, aínda moi pouco desenvolvida na creación galega.

O que chama a atención é a case total ausencia doutras Chinas: a urbana, a tecnolóxica, a económica, a intelectual ou a da vida cotiá contemporánea. É dicir, a literatura galega segue representando China sobre todo como un escenario de excepcionalidade ou de alteridade, máis que como unha sociedade complexa e diversa. Esa é, ao meu xuízo, unha das principais eivas da súa representación literaria actual.

Narrativa: presenza puntual

Na narrativa galega contemporánea China aparece con frecuencia como escenario secundario ou como referencia simbólica máis que como auténtico espazo narrativo. As temáticas máis recorrentes adoitan relacionarse coa globalización, os cambios económicos, a deslocalización industrial, a circulación mundial de mercancías, as migracións, o contraste entre tradición e modernidade.

É significativo que moitas referencias recentes difiran da imaxe rural ou imperial predominante décadas atrás. Con todo, segue sendo excepcional atopar novelas galegas ambientadas integramente en China ou protagonizadas por personaxes chineses construídos con profundidade psicolóxica.

Poesía

Na poesía obsérvase outra tendencia. Diversos autores incorporan referencias ao taoísmo, ao budismo ou á poesía clásica chinesa, especialmente a través de traducións intermediadas polo castelán, o francés ou o inglés.

Aquí China funciona máis como inspiración filosófica ca como realidade histórica. Os ecos de Li Bai, Du Fu ou da tradición zen aparecen ás veces diluídos nunha procura da contemplación, da natureza ou do baleiro expresivo.

Persisten algúns prexuízos

Esta evolución non eliminou completamente determinados esquemas interpretativos. Entre os máis frecuentes poderían sinalarse a tendencia a reducir China ao seu sistema político, a fascinación pola dimensión monumental e pola velocidade do cambio, certa visión homoxeneizadora dunha sociedade extraordinariamente diversa, a dificultade para incorporar voces chinesas propias, máis alá da mirada occidental.

Nos últimos anos, sen embargo, estes prexuízos van sendo substituídos por unha maior curiosidade intelectual e pola vontade de comprender procesos históricos de longa duración.

Galicia tamén mira cara ao Pacífico

Hai un elemento novo que probablemente influirá na literatura futura. A crecente presenza económica de China en Galicia -a través do comercio marítimo, da industria, das universidades ou do turismo- fai que deixe de ser un espazo remoto para converterse nunha realidade próxima.

O desenvolvemento das relacións entre Galicia e China, os intercambios académicos e culturais e mesmo a existencia dunha pequena comunidade chinesa favorecen unha experiencia máis directa e menos mediatizada. Todo iso abre posibilidades narrativas practicamente inexploradas.

Unha literatura aínda por escribir

Quizais o máis interesante sexa precisamente o que aínda non existe. Mentres outras literaturas europeas xa produciron abundantes novelas sobre a China contemporánea, a literatura galega apenas comezou ese camiño. Hai poucos relatos sobre a inmigración chinesa en Galicia, escasas ficcións ambientadas nas grandes cidades chinesas e case ningunha obra que explore en profundidade os vínculos económicos, científicos ou culturais entre ambas sociedades. Ese baleiro contrasta coa crecente importancia de China na realidade galega do século XXI.

É razoable pensar que nos próximos anos a presenza de China na literatura galega aumentará por varias razóns. En primeiro lugar, porque a internacionalización de Galicia xa non se orienta exclusivamente cara ao Atlántico europeo e americano, senón tamén cara a Asia-Pacífico. En segundo, porque as novas xeracións de escritores viaxan máis, estudan en universidades estranxeiras e teñen acceso directo á produción cultural chinesa. Finalmente, porque cuestións como a transición ecolóxica, a intelixencia artificial, a competencia tecnolóxica ou a reorganización da economía mundial fan imposible comprender o presente sen incorporar China ao horizonte intelectual.

En definitiva, máis ca falar dunha “literatura galega sobre China”, quizais conveña falar dunha literatura galega que comeza a incorporar China como un dos escenarios naturais da globalización. A súa presenza segue sendo minoritaria, dispersa e frecuentemente episódica, pero mostra esa evolución clara que transita do exotismo á experiencia, da curiosidade á análise e da distancia simbólica ao recoñecemento dunha interdependencia crecente. Nese sentido, o verdadeiro desafío para os escritores galegos non consiste xa en descubrir China, senón en integrala nunha narrativa propia que dialogue coa realidade galega sen recorrer nin á fascinación acrítica nin aos vellos estereotipos orientalistas.

Diferenza entre a China da creación literaria e a China do ensaio galego.

Mentres a ficción segue mostrando unha presenza relativamente escasa, Galicia conta cunha tradición ensaística sobre China singularmente sólida para un sistema literario do seu tamaño. Hai analistas, pero tamén tradutores, investigadores universitarios e publicacións especializadas que contribuíron a formar un coñecemento de China moi superior ao que logo se reflicte na narrativa ou na poesía. Existe, por así dicilo, un desaxuste entre o coñecemento intelectual e a representación literaria. Así, mentres Galicia desenvolveu nas últimas décadas unha das tradicións de estudos chineses máis consolidadas do ámbito ibérico, esa crecente familiaridade coa realidade chinesa apenas atopou aínda unha tradución significativa na ficción literaria.

E cabe significar neste sentido o contraste entre a presenza de China coa do Xapón (probablemente máis visible polo impacto do manga, o anime e determinadas estéticas).

Conclusión

A literatura galega incorporou China máis tarde e con menor intensidade que outras literaturas do Estado. Hai varios factores que poden explicalo.

En primeiro lugar, a propia configuración do sistema literario galego. Durante boa parte do século XX, a literatura galega estivo concentrada nunha tarefa fundacional para reconstruír unha tradición propia, consolidar unha lingua literaria moderna e afirmar unha identidade nacional. Iso favoreceu unha forte introspección temática. Mentres outras literaturas dispoñían dun maior espazo para explorar escenarios globais, a galega dedicaba unha parte considerable das súas enerxías á propia normalización.

En segundo lugar, a orientación internacional de Galicia foi historicamente distinta. Como xa se indicou, o seu horizonte foi o Atlántico. América Latina, a emigración, Portugal e Europa constituíron os grandes referentes exteriores. China simplemente non formaba parte da experiencia colectiva galega.

En terceiro lugar, existe a cuestión material do tamaño do sistema editorial e tradutor. A literatura galega traduciu relativamente tarde autores chineses, e en número reducido. As traducións funcionan como portas de entrada a un imaxinario cultural; cando son escasas, tamén diminúe a probabilidade de que esa cultura inspire creación propia.

Agora ben, se facemos unha comparación coas outras linguas do Estado, aparecen matices interesantes. A literatura catalá mostra unha presenza bastante máis visible de Asia e de China. Hai varias razóns como unha maior tradición cosmopolita, un tecido editorial máis potente, universidades con estudos orientais consolidados e unha intensa actividade tradutora. Barcelona converteuse, ademais, nun centro editorial europeo con fortes conexións internacionais.

A literatura vasca tamén ofrece exemplos dunha maior apertura cara ao Pacífico, favorecida por unha tradición marítima, industrial e viaxeira que produciu abundante literatura de desprazamento.

Polo tanto, podería dicirse que Galicia chegou máis tarde a incorporar China como obxecto literario, pero iso non implica necesariamente un atraso cultural. Máis ben reflicte unha distinta traxectoria histórica. A escasa presenza de China na literatura galega revela máis as prioridades seculares da cultura galega que unha carencia da súa capacidade creativa.

Non obstante, Galicia coñece hoxe máis China do que a súa literatura é capaz de representar. É dicir, existe unha asimetría entre o coñecemento e a imaxinación. A universidade, o ensaio, o xornalismo especializado e mesmo a paradiplomacia avanzaron máis rápido ca a ficción. A literatura aínda non transformou ese coñecemento nun repertorio de personaxes, escenarios, conflitos e historias.

E quizais esa sexa precisamente a novidade do momento actual cando, por primeira vez, existen as condicións para que esa distancia se reduza. Hai máis traducións, máis intercambios académicos, máis viaxes, máis relacións económicas e máis investigadores que coñecen China desde dentro.

Se hai dúas ou tres décadas China era un espazo alleo, hoxe forma parte do horizonte intelectual de moitos autores galegos, aínda que iso non se traducise plenamente en novelas, poemas ou relatos. Polo momento… Se o século XX foi o da literatura galega do Atlántico, podería o século XXI converterse tamén no da apertura a Asia-Pacífico? Por que non!

(Para Galicia Digital)