Ultimamente circulan polas redes sociais fotografías antigas de Baiona. Son imaxes que, máis alá da inevitable idealización do pasado, permiten descubrir algo que hoxe resulta cada vez máis difícil de percibir: a existencia dunha certa harmonía no tecido urbano da vila, unha relación equilibrada entre o construído, o litoral, os espazos públicos e a dimensión histórica dun lugar que durante séculos foi capaz de construír unha identidade propia.

Non se trata de defender unha Baiona fosilizada nin de converter a nostalxia nun criterio de planificación urbana. As vilas vivas cambian, e Baiona ten dereito a cambiar. O problema aparece cando o cambio deixa de responder a un proxecto e se converte simplemente nunha acumulación de intervencións, presións, oportunidades e ocorrencias. Entón o crecemento deixa de ser transformación para converterse en deterioro.

E esa é probablemente unha das cuestións centrais que deberiamos formular hoxe: cara a onde está cambiando Baiona? A resposta non resulta doada porque, en realidade, non parece existir un modelo claramente identificable. Hai actuacións, investimentos, obras, promoción turística, iniciativas urbanísticas e unha actividade municipal normal, pero custa atopar detrás delas unha visión de conxunto. A planificación debería servir precisamente para ordenar esas decisións a partir dunha idea de vila. En Baiona, pola contra, dá a impresión de que son as decisións puntuais as que acaban construíndo, por acumulación, o futuro da vila. E non necesariamente para ben.

Unha vila que perdeu o seu relato

Baiona posúe algo que moitas localidades turísticas terían que construír artificialmente. Refírome a unha historia extraordinariamente poderosa. A chegada da Carabela Pinta en 1493 converteu a vila nun dos lugares europeos asociados á chegada da noticia do descubrimento de América. O seu carácter de porto histórico, a relación co mar, a presenza da fortaleza de Monterreal, o patrimonio arquitectónico, a súa condición de enclave atlántico e a propia memoria urbana constitúen un patrimonio excepcional. Pero o máis sorprendente é que Baiona parece non ter convertido suficientemente esa singularidade nunha marca territorial capaz de organizar un proxecto estratéxico.

A historia aparece, así, como decoración, como recurso turístico ou como efeméride, pero non necesariamente como elemento vertebrador dunha política urbana, económica e cultural. E aquí hai unha seria oportunidade perdida.

Unha marca territorial non consiste en colocar un logotipo nin en repetir un lema. Consiste en facer que aquilo que diferencia un lugar impregne as súas políticas, dende o urbanismo, a conservación patrimonial, a mobilidade, a programación cultural, ata a promoción económica, a relación co mar, a actividade turística e mesmo a maneira de explicar a vila aos seus visitantes.

Baiona podería ter construído ao redor da súa condición histórica e atlántica un proxecto de dimensión internacional. Podería ter convertido a súa relación coa navegación, coa descuberta, co Atlántico e coa historia das conexións entre pobos nun elemento central da súa proxección exterior.

En lugar diso, corre o risco de quedar reducida a unha máis entre as localidades do litoral galego sometidas á mesma lóxica turística de praia, restauración, segunda residencia, hostalaría e consumo intensivo do espazo. É dicir, ter unha historia excepcional e comportarse como se non se tivese.

Cando o turismo deixa de ser unha oportunidade

O turismo é, naturalmente, unha das grandes oportunidades de Baiona. Pero precisamente por iso debería ser obxecto dunha política máis ambiciosa. Durante anos parece terse instalado a premisa elemental de que máis visitantes equivale a máis prosperidade. Pero esa ecuación deixou de funcionar hai tempo. O turismo non se mide exclusivamente polo número de persoas que chegan. Hai que preguntarse quen chega, canto tempo permanece, que consume, que valor engade, que presión exerce sobre o territorio e que deixa na economía local.

A pregunta debería ser menos “como traer máis xente?” e máis “como conseguir que o turismo produza máis valor con menor impacto?” A diferenza non é semántica. É unha cuestión de modelo.

O que estamos vendo este verán en moitos momentos -saturación, presión sobre o espazo público, problemas de mobilidade, dificultades para xestionar determinados fluxos e unha crecente tensión entre residentes e usos turísticos- debería servir para comprender que existe un límite físico e social.

Unha vila non pode aumentar indefinidamente a intensidade do seu uso turístico sen modificar a súa propia natureza. E o paradoxo é evidente: se Baiona perde aquilo que a fai atractiva, acabará destruíndo precisamente o recurso que pretende explotar.

O aterrado como síntoma

Neste contexto, o debate arredor do aterrado adquire unha importancia que transcende a propia obra. Non se trata só de discutir unha determinada intervención sobre o litoral. O que está en xogo é unha determinada maneira de entender o territorio. Nunha época na que as políticas urbanas e ambientais máis avanzadas buscan recuperar espazos naturais, reducir a artificialización das costas, adaptar as cidades ao cambio climático e devolver protagonismo aos ecosistemas costeiros, apostar por novas transformacións físicas do litoral parece responder a unha cultura urbanística doutro tempo.

O aterrado é, neste sentido, máis que unha infraestrutura. Simboliza a dificultade para comprender que o litoral non é un espazo baleiro susceptible de ser ocupado cada vez que aparece unha necesidade funcional. É un ecosistema, un patrimonio paisaxístico e un elemento esencial da identidade da vila.

Baiona debería preguntarse se o seu futuro pasa por seguir engadindo superficie artificial ao territorio ou por aprender a xestionar mellor o territorio que xa ten. Porque a cuestión fundamental non é se unha obra é tecnicamente posible. É se resulta estratexicamente desexable.

A vella política municipal

Hai ademais unha cuestión política máis profunda. Baiona parece atrapada, en determinados ámbitos, nunha concepción da xestión municipal que poderiamos cualificar de decimonónica, cunha combinación de clientelismo de vella tradición, personalización da política, resposta ás demandas inmediatas e unha certa ausencia de pensamento estratéxico. Non é necesariamente unha cuestión de siglas. É unha cuestión de cultura política. 

O problema desta forma de gobernar é que confunde a administración do presente coa construción do futuro. Manterse a flote, resolver problemas, inaugurar actuacións e responder ás presións de cada momento pode ser suficiente para unha política municipal de curto percorrido. Pero non é suficiente para gobernar unha vila que ten que decidir que quere ser dentro de vinte ou trinta anos.

Un concello non debería limitarse a administrar o que acontece. Ten que anticipar o que pode acontecer. E iso esixe planificación, coñecemento, debate público, avaliación das políticas e capacidade para dicir tamén que non.

A normalidade como política

Outro elemento que merece atención é a construción dunha determinada imaxe de normalidade. A través da comunicación institucional pode xerarse a impresión de que todo funciona, de que cada problema ten unha resposta, de que cada actuación constitúe un avance e de que a suma de pequenas intervencións equivale automaticamente a unha política pública. En suma, entre homenaxes e galardóns vaise ganando tempo.

Pero comunicar non é informar. A comunicación institucional debería explicar os problemas, presentar alternativas, ofrecer datos, recoñecer limitacións e permitir á cidadanía coñecer as razóns polas que se toman determinadas decisións. Cando se converte fundamentalmente nun instrumento para proxectar unha imaxe de normalidade feliz, corre o risco de substituír a transparencia pola escenificación.

E unha democracia local necesita precisamente menos propaganda de normalidade e máis normalidade democrática.

Isto implica asumir que unha vila pode ter problemas sen que iso signifique que o goberno sexa un fracaso. O fracaso comeza cando os problemas deixan de poder ser discutidos porque a comunicación oficial pretende que non existen.

A autodestrución como paradoxo

Baiona non está desaparecendo. Está, probablemente, transformándose. Pero pode facelo ata o punto de deixar de parecerse a si mesma.

A ameaza non procede só dunha determinada obra, nin do turismo, nin do crecemento urbano, nin da presión inmobiliaria. Procede da ausencia dun criterio capaz de ordenar todas esas dinámicas. Un territorio pode soportar moitas intervencións se existe unha visión que as articule. O que non soporta indefinidamente é a suma de decisións sen relato. 

Baiona necesita recuperar precisamente ese relato. Non para volver á fotografía antiga, senón para preguntarse que debería fotografarse dentro de vinte anos. Debería ser unha vila máis artificializada, máis conxestionada, máis dependente do turismo estacional e máis parecida a tantas outras localidades costeiras?

Ou debería ser unha Baiona capaz de converter o seu patrimonio histórico, a súa relación co Atlántico, a súa paisaxe, a súa condición de vila mariñeira e o seu enorme capital simbólico nun modelo propio de desenvolvemento?

A elección non é menor. Porque unha vila turística pode competir polo número de visitantes. Unha vila con identidade compite por ser irrepetible. E quizais o primeiro paso para evitar a autodestrución de Baiona sexa comprender que o que está en xogo non é simplemente como ocupar mellor o territorio, atraer máis turistas ou executar determinadas obras. O que está en xogo é algo moito máis difícil de recuperar unha vez perdido: a propia idea de Baiona.