As Nacións Unidas (ONU) cumpriron 80 anos -e prepáranse para elixir un novo Secretario Xeral- en medio dunha crise do multilateralismo agravada polo segundo mandato de Donald Trump. Este cuestiona a orde global e emprega unha retórica abertamente imperialista. Para o posto estratéxico de embaixador ante a ONU, Trump nomeou un congresista republicano de Florida, o tenente coronel (retirado) Mike Waltz das Forzas Especiais do Exército, coñecido polas súas posicións ultraconservadoras na política internacional e a súa militante oposición ao dereito ao aborto. Cos recortes orzamentarios derivados das reducións nas contribucións de Washington e outras potencias occidentais, moitos buscan devolverlle á ONU un papel restrinxido, como o tiña no momento da súa creación.

Tras o interludio de Joe Biden, o segundo mandato de Trump está a resultar moito máis agresivo que o primeiro no que respecta ao sistema multilateral. O uso (ou a ameaza de uso) da forza militar en toda a súa brutalidade volveu converterse no principal instrumento das relacións internacionais. O diálogo e a negociación, as ferramentas clave do multilateralismo, deron paso ao unilateralismo da acción militar.

A sucesión de crises internacionais a diario evidencian unha crecente marxinalización política da ONU e a impotencia do seu Consello de Seguridade, paralizado polos vetos cruzados dos países con poder para iso. Segundo un estudo do Programa de Datos de Conflitos da Universidade de Uppsala (UCDP), en 2024 rexistrouse o maior número de conflitos nos que participaron actores estatais desde 1946: un total de 61 conflitos que afectaron a 36 países diferentes.

A Xunta de Paz, un pulso ao mundo á medida de Trump

A chamada “Xunta de Paz”, creada por iniciativa de Donald Trump, para resolver conflitos globais, comezando polo conflito de Gaza, publicou a lista dos seus 26 países membros fundadores. A primeira vista, moitos países de Oriente Medio e Asia uníronse ao grupo creado polos Estados Unidos, pero non países europeos significativos nin grandes potencias.Non obstante, a Italia de Meloni, integrante do G7, xa anunciou a súa intención de situarse como “país observador”.

A Casa Branca indicou que polo menos 35 xefes de estado e de goberno acordaron formar parte da organización cuxa misión principal é supervisar a aplicación do plan de 20 puntos de Trump, co obxectivo declarado de poñer fin á guerra entre Israel e Hamás.

O maior número de países son da rexión de Oriente Medio e Asia Occidental: Armenia, Acerbaixán, Bahrain, Xordania, Kuwait, Qatar, Arabia Saudita, Turquía, Emiratos Árabes Unidos e Paquistán. En segundo lugar na lista están os países de Asia Central e Sudoriental: Casaquistán, Uzbekistán e Mongolia, e Camboxa, Indonesia e Vietnam; seguidos de cinco países europeos: Albania, Belarús, Bulgaria, Hungría e Kosovo. De América Latina uníronse Arxentina, O Salvador e Paraguai; e do norte de África, Exipto e Marrocos.

Que é exactamente a Xunta de Paz?

Segundo os seus estatutos fundacionais, a Xunta de Paz ten como obxectivo “promover a estabilidade, restaurar un goberno fiable e lexítimo e garantir a paz duradeira nas zonas afectadas ou ameazadas por conflitos”.

Trump exerce como presidente, a máxima autoridade, vitalicio, con amplos poderes executivos sobre a organización, incluíndo a selección de membros e a adopción de decisións sen consultar o consello no seu conxunto.

O organismo pretende establecerse acadando o éxito inicial no conflito israelo-palestino e na reconstrución de Gaza, pero os seus estatutos amplían o seu mandato a outros conflitos globais. De feito, segundo fontes oficiais e declaracións de Trump, os seus obxectivos están asociados coa xestión do “día despois” en Gaza, é dicir, a axuda humanitaria, a reconstrución e a transición política. Non obstante, tamén ten como obxectivo previr e resolver outros conflitos internacionais a través da diplomacia directa fóra dos mecanismos tradicionais e promover a estabilidade rexional e global ofrecendo unha alternativa ao sistema das Nacións Unidas, que Trump considera “ineficiente”.

Case todos os países europeos mostráronse remisos a unirse, crendo que o propósito da Xunta é debilitar a ONU. De feito, Trump ordenou a retirada dos Estados Unidos dun número crecente de organizacións afiliadas á ONU, desde a UNESCO ata a OMS, entre moitas outras.

Ademais, a política de adhesións é obxecto de controversia. Trump invita directamente a quen elixa e, segundo algúns documentos filtrados, isto implicaría pagamentos moi elevados (por exemplo, mil millóns de dólares por un asento permanente). Isto fomentou a percepción de que se trata máis dun “club de estados” baixo o control político e financeiro de Washington que dunha organización multilateral tradicional.

Analistas e diplomáticos sinalaron varios problemas adicionais. Por exemplo, a organización concentra unha gran cantidade de poder persoal en Trump, e estes mecanismos de adhesión e pagamento poderían crear un sistema de política internacional de “pago por xogo”. Pero a maior preocupación é que podería debilitar a credibilidade e a eficacia da ONU e outras institucións multilaterais.

Un propósito xeopolítico liquidacionista

A Xunta de Paz de Trump é tanto un proxecto de política exterior dos Estados Unidos como unha proposta institucional alternativa para xestionar os conflitos globais. Certamente busca consolidar o liderado dos Estados Unidos na mediación e reconstrución posconflito a través do seu propio mecanismo, con Trump como figura central. O seu éxito, relevancia e lexitimidade dependerán da aceptación internacional e de se consegue desempeñar un papel eficaz sen socavar o sistema multilateral existente.

É unha resposta á Organización Internacional de Mediación promovida por China? Podería selo. Esta entidade é un novo organismo intergobernamental fundado por China, xunto con máis de 30 países, o 30 de maio de 2025, e con sede en Hong Kong. É a primeira organización internacional dedicada exclusivamente á mediación de disputas internacionais. Ademais de centrarse na mediación, a súa misión é fortalecer o multilateralismo, amplificar a voz do Sur Global na gobernanza global e promover o estado de dereito internacional apelando á centralidade dunha ONU que segue defendendo.

Desde o ano 2000, China leva aumentando a súa contribución ao orzamento do Secretario Xeral da ONU, pasando do 1 % ao 20 % do total; a medida que os Estados Unidos conxelaron os seus pagamentos, Pequín é agora o principal financiador. Durante o mesmo período, Francia reduciu a súa contribución do 6,5 % ao 3,8 % e o Reino Unido do 5 % ao 3,9 %. Aínda así, o peso político das antigas potencias coloniais europeas na ONU segue sendo maior que o de China e Rusia ou calquera país do Sur Global.

Este punto é un matiz importante porque a Xunta de Paz aspira a competir e mesmo substituír a ONU. Isto non é mera teoría. Trump descualificou repetidamente as Nacións Unidas, cualificándoas de incapaces de resolver conflitos globais, e suxeriu que o seu consello podería “substituílas” ou traballar en paralelo de forma máis resolutiva. Isto é xeopoliticamente significativo porque supón un desafío directo ao sistema multilateral tradicional baseado na ONU, o dereito internacional e os principios de igualdade soberana entre os estados.

Ademais, a Xunta de Paz propón unha nova forma de intervención e liderado global. A organización non é un organismo tradicional de diplomacia multilateral. En esencia, concentraría o poder no seu presidente (Trump) e podería actuar en zonas de conflito sen depender do Consello de Seguridade da ONU. O financiamento e a adhesión poderían converterse en ferramentas de influencia política e económica para Washington e os aliados que decida convocar.

En terceiro lugar, debuxa alianzas e aliñamentos xeopolíticos, reflectindo unha clara división: dunha banda, estados que apoian ou responden positivamente á iniciativa dos Estados Unidos; doutra quedarían os países que prefiren o multilateralismo tradicional ou teñen reservas sobre as intencións de Trump.

Se a Xunta de Paz operase máis alá de Gaza (por exemplo, en conflitos como o de Ucraína, Irán ou nas tensións asiáticas), isto non só podería remodelar as alianzas internacionais, senón tamén debilitar os mecanismos de resolución de conflitos existentes (como as iniciativas da ONU ou da OSCE) e aumentar a competencia entre as principais potencias para definir que modelos institucionais prevalecen.

Refundar o mundo sobre outras bases

A chamada “Xunta de Paz” de Donald Trump -entendida como fórmula para resolver conflitos mediante negociacións directas, presión bilateral e acordos transaccionais entre grandes potencias- introduce unha lóxica xeopolítica que privilexia o poder relativo fronte ás arquitecturas multilaterais. Este enfoque tende a desprazar o centro de gravidade desde os foros institucionais -como Nacións Unidas- cara a entendementos ad hoc entre actores decisivos, reducindo o papel mediador de organizacións rexionais e debilitando a previsibilidade normativa. O efecto inmediato é unha revalorización das esferas de influencia e unha normalización da diplomacia de forza, onde a capacidade de presión económica, militar ou tecnolóxica pesa máis ca os compromisos colectivos. Nun sistema xa tensionado pola rivalidade estratéxica entre Washington, Beijing e Moscova, esta deriva podería consolidar unha orde máis fragmentada, menos universalista e máis dependente da correlación de forzas.

No plano xurídico, as implicacións son igualmente fondas. Se a paz se concibe como produto dun pacto entre potencias, o dereito internacional corre o risco de verse subordinado á lóxica do acordo político puntual, erosionando principios como a integridade territorial, a solución pacífica de controversias ou a igualdade soberana dos Estados. A centralidade de arranxos bilaterais pode debilitar o valor vinculante das resolucións multilaterais e introducir unha práctica selectiva do cumprimento normativo. A medio prazo, isto podería acelerar a transición cara un sistema internacional máis pragmático que normativo, no que o dereito funcione como instrumento e non como marco estruturante. A “paz” así entendida sería menos un horizonte xurídico común e máis un equilibrio inestable entre intereses contrapostos.

(Para Tempos Novos)